Sermaye piyasaları, portföy yönetimi ve makroekonomiye ait temel kavramların açıklamalı rehberi.
Portföyün, benchmark endeksine (örneğin BIST 100) kıyasla sistematik riskinden (beta) bağımsız olarak elde ettiği fazladan getiridir. Pozitif alfa, portföy yöneticisinin piyasayı "yendiğini" gösterir; negatif alfa ise benchmark altında performansı işaret eder. Yalnızca risk düzeltmeli getiriyle hesaplanmalıdır.
Aynı varlığın farklı piyasalarda veya araçlarda farklı fiyatlandırılmasından risksiz kazanç elde etme stratejisi. Arbitrajın gerçekleşmesi fiyat farklılığının ortadan kalkmasına yol açar; tam anlamıyla risksiz arbitraj fırsatları uygulamada son derece kısa sürelidir.
Benchmark endeksinin ağırlıklarından bilinçli sapmalar yaparak daha yüksek risk düzeltmeli getiri elde etmeyi hedefleyen yönetim yaklaşımı. Pasif yönetime kıyasla daha yüksek maliyet (yönetim ücreti) içerir ve uzun dönem akademik kanıtlar aktif yöneticilerin önemli bir bölümünün benchmarkı yetemediğini göstermektedir.
Bir varlığın getirisinin piyasa (benchmark) getirisine duyarlılığını ölçen katsayıdır. Beta = 1 ise varlık piyasayla aynı oranda hareket eder. Beta > 1 ise piyasadan daha oynak (agresif); Beta < 1 ise daha istikrarlı (defansif) varlık anlamına gelir. Negatif beta, piyasayla ters yönde hareket eden varlıkları (örneğin altın, bazı opsiyonlar) ifade eder.
Portföy performansının karşılaştırıldığı referans endeks ya da göstergedir. Türk hisse senedi portföyleri için BIST 100 ve BIST Tüm en yaygın benchmarklardır. Bono-tahvil portföyleri için KYDV endeksleri kullanılmaktadır. Benchmark seçimi, performans değerlendirmenin temelini oluşturur.
Bono, vadesi 1 yıl veya daha kısa; tahvil ise vadesi 1 yılı aşan borçlanma araçlarıdır. Türk Hazinesi tarafından ihraç edilen Devlet İç Borçlanma Senetleri (DİBS), piyasada işlem gören en likit sabit getirili enstrümanlar arasındadır. Yüksek faiz ortamında ikincil piyasa fiyatları düşer (ters ilişki).
Credit Default Swap. Bir devlet veya şirketin borcunu geri ödeyememesi (temerrüt) riskine karşı koruma sağlayan türev enstrümandır. CDS primleri baz puan (bps) cinsinden ifade edilir; yükselen CDS, artan algılanan kredi riskini gösterir. Türkiye 5 yıllık CDS'i uluslararası yatırımcılar tarafından yakından takip edilmektedir.
Bir ülkenin mal ve hizmet ithalatının ihracatını aşması durumunda ortaya çıkan dış ticaret açığını ifade eder. Türkiye ekonomisinin yapısal kırılganlıklarından birini oluşturan cari açık, döviz rezervleri ve dış finansman koşullarıyla doğrudan bağlantılıdır. GSYH'ye oranla izlenmesi daha anlamlı bir referans sağlar.
Discounted Cash Flow. Bir şirketin ya da projenin gelecekte üretmesi beklenen serbest nakit akışlarının belirli bir iskonto oranı (genellikle ağırlıklı ortalama sermaye maliyeti — WACC) üzerinden bugüne indirgenerek içsel değerinin hesaplandığı değerleme yöntemidir. Yüksek enflasyon ortamlarında iskonto oranı seçimi DCF sonuçlarını dramatik biçimde etkileyebilir.
Portföydeki sistematik olmayan riski azaltmak amacıyla düşük korelasyonlu farklı varlık sınıflarına, sektörlere veya coğrafyalara yayılma stratejisidir. Markowitz'in modern portföy teorisinin temel kavramıdır. Tam diversifikasyonla yalnızca piyasa riski (beta) kalır; bireysel varlık riski sıfıra yaklaşır.
Sabit getirili menkul kıymetlerde faiz oranı duyarlılığını ölçen göstergedir. Modifiye durasyon, faiz oranındaki %1'lik değişim karşısında tahvilin fiyatının yaklaşık ne kadar değişeceğini gösterir. Yüksek durasyonlu tahviller faiz artışlarına daha duyarlıdır; portföy yönetiminde faiz riski ölçümünde temel araçtır.
Modern portföy teorisinde, belirli bir risk düzeyi için maksimum getiri ya da belirli bir getiri için minimum risk sağlayan portföy kombinasyonlarının oluşturduğu eğridir. Etkin sınırın üzerindeki noktalar erişilemez; altındaki noktalar ise optimal olmayan (verimsiz) portföyleri temsil eder.
Firma Değeri / Faiz, Amortisman ve Vergi Öncesi Kâr. Şirketin toplam değerini (öz kaynak + net borç) operasyonel nakit kazanma kapasitesine oranlayan değerleme çarpanıdır. Sermaye yapısından bağımsız olduğu için farklı borçlanma düzeylerine sahip şirketlerin karşılaştırılmasında F/K'ya kıyasla daha sağlıklı sonuçlar verir.
Hisse senedinin piyasa fiyatının hisse başına net kâra oranıdır. Bir birim kazanç için yatırımcıların ne kadar ödemeye razı olduğunu gösterir. Yüksek F/K, yüksek büyüme beklentisini ya da aşırı değerlemeyi; düşük F/K ise düşük büyüme beklentisini veya cazip fiyatlamayı işaret edebilir. Sektörel ve dönemsel karşılaştırmalar için kullanılmalıdır.
Hisse senedinin piyasa fiyatının hisse başına defter değerine oranıdır. F/DD < 1 ise hisse, net varlık değerinin altında işlem görmektedir ve bu "marj of safety" sunabilir. Özellikle bankacılık sektörü analizinde yaygın kullanılan çarpandır; enflasyon muhasebesi defter değerini etkiler.
Bir şirketin toplam hisselerinin piyasada serbestçe işlem gören oranıdır. Düşük halka açıklık oranı, fiyat manipülasyonuna ve düşük likiditeye zemin hazırlayabilir. Borsa İstanbul'da endeks ağırlıklandırması piyasa değeri ile birlikte halka açıklık oranına göre hesaplanmaktadır.
Bir ülkenin belirli bir dönemde sınırları içinde üretilen tüm mal ve hizmetlerin toplam değeridir. TÜİK tarafından çeyreklik ve yıllık bazda yayımlanır. Reel GSYH büyümesi enflasyon etkisi arındırılmış büyümeyi; nominal GSYH ise cari fiyatlarla büyümeyi gösterir. Sermaye piyasaları için kritik makroekonomik referans noktasıdır.
Mevcut bir pozisyonun değer kaybına karşı koruma amacıyla alınan karşı pozisyon stratejisidir. Forward sözleşmeleri, opsiyonlar, vadeli işlemler ve çapraz döviz swapları yaygın hedging araçlarıdır. Tam korunma maliyeti nedeniyle portföyün beklenen getirisini düşürür; bu nedenle kısmi hedging stratejileri sıklıkla tercih edilmektedir.
İki varlığın getirileri arasındaki istatistiksel ilişkiyi -1 ile +1 arasında ölçen göstergedir. +1 tam pozitif (aynı yönde), -1 tam negatif (ters yönde), 0 ise ilişkisizliği ifade eder. Portföy diversifikasyonu düşük veya negatif korelasyonlu varlık kombinasyonlarıyla sağlanır.
Yatırım veya operasyonel faaliyetler için borç kullanılmasıdır. Finansal kaldıraç, öz kaynağa oranla borçla gerçekleştirilen yatırımların büyüklüğünü ifade eder. Kaldıraç olumlu koşullarda getiriyi artırır; olumsuz koşullarda ise kayıpları çarpanlı biçimde yükseltir.
Harry Markowitz tarafından 1952'de geliştirilen, varlıkların bireysel risk-getiri özelliklerinin yanı sıra aralarındaki korelasyonu da dikkate alarak optimal portföy yapısını belirlemeyi amaçlayan teorik çerçevedir. Modern portföy yönetiminin temel taşlarından birini oluşturmakta; Nobel Ekonomi Ödülü ile taçlandırılmıştır.
Belirsiz girdilere sahip sistemlerin davranışını tahmin etmek için binlerce rastgele senaryo üreten sayısal yöntemdir. Portföy yönetiminde VaR hesaplamaları, fiyatlama modelleri ve stres testi senaryolarında yaygın biçimde kullanılır.
Riskli bir varlıkta üstlenilen riskin karşılığında risksiz faiz oranının üzerinde beklenen ek getiridir. Hisse senedi risk primi (ERP), devlet tahvili getirisinin üzerinde hisse senetlerinden beklenen getiridir. Ülke risk primi ise gelişmekte olan piyasalarda ek olarak talep edilen getiri farkını ifade eder.
ROA (Return on Assets): Net kârın toplam aktiflere oranı; varlık kullanım verimliliğini ölçer. ROE (Return on Equity): Net kârın öz kaynaklara oranı; hissedar açısından karlılık metriğidir. Yüksek kaldıraç ROE'yi yapay olarak şişirebilir; bu nedenle iki metrik birlikte değerlendirilmelidir.
Portföyün risksiz faiz oranının üzerinde elde ettiği fazla getirinin standart sapmasına bölünmesiyle hesaplanan risk düzeltmeli performans göstergesidir. Yüksek Sharpe oranı, üstlenilen birim risk başına daha fazla getiri anlamına gelir. Portföyleri karşılaştırmada standart ölçüt olarak kullanılmaktadır.
İki farklı menkul kıymetin (genellikle bir şirket tahvili ile devlet tahvili) getirisi arasındaki farktır. Kredi spread'i borçlanma maliyetini ve algılanan kredi riskini yansıtır. Daralan spreadler risk iştahının arttığını; genişleyen spreadler ise piyasalardaki artan risk kaygısını işaret eder.
Portföy veya kurumun aşırı piyasa koşullarında (döviz krizi, faiz şoku, likidite krizi vb.) nasıl performans göstereceğini değerlendirmek amacıyla uygulanan senaryo analizidir. Bankacılık düzenleyicileri ve kurumsal fon yöneticileri tarafından yaygın biçimde kullanılmaktadır.
Şirketin dönem kârından hissedarlara dağıttığı pay başına nakit ödemedir. Temettü verimi, yıllık temettünün hisse fiyatına oranı olarak hesaplanır. Yüksek enflasyon ortamında nakit temettü reel değer kaybına uğrayabileceğinden temettü büyüme oranı temettü veriminden daha kritik bir gösterge haline gelmektedir.
TÜİK tarafından aylık hesaplanan, hane halklarının tüketim harcamalarındaki fiyat değişimlerini ölçen endekstir. Ana enflasyon göstergesi olarak para politikası kararlarında referans alınır. Çekirdek TÜFE (gıda ve enerji dışı) ise talep kaynaklı enflasyon baskısını daha net biçimde yansıtır.
Yıllık kümülatif enflasyonun %100'ü geçtiği durumlarda uygulanması zorunlu uluslararası muhasebe standardıdır. Türkiye, 2024 yılında bu standardı yeniden uygulamaya koymuştur. Tarihsel maliyetle tutulan bilanço kalemlerinin genel fiyat endeksine göre yeniden ifade edilmesini zorunlu kılar; bu durum şirket kârlarını ve defter değerlerini önemli ölçüde etkilemektedir.
Belirli bir güven aralığında (örneğin %95 veya %99) ve belirli bir zaman diliminde (1 gün, 10 gün vb.) bir portföyün karşılaşabileceği maksimum kaybı ifade eden risk ölçüm yöntemidir. Tarihsel VaR, parametrik VaR ve Monte Carlo VaR olmak üzere üç temel hesaplama yöntemi mevcuttur. Özellikle kuyruk riskleri için CVaR (Conditional VaR) daha kapsamlı bilgi sunar.
Bir varlığın getirilerinin ortalamadan sapmasının standart sapma cinsinden ölçümüdür. Yıllıklandırılmış volatilite, risk ölçüm ve portföy optimizasyonunda temel girdi değişkenlerinden biridir. Gerçekleşmiş volatilite geçmiş fiyat hareketlerine dayanırken zımni volatilite opsiyon fiyatlarından türetilir.
Compound Annual Growth Rate. Bir yatırımın belirli bir dönem boyunca her yıl sabit bir oranda büyüdüğü varsayılarak hesaplanan bileşik büyüme oranıdır. Farklı yatırım dönemleri arasında performans karşılaştırmasına olanak tanır. Bileşik etki nedeniyle aritmetik ortalamadan farklılaşır.
Aynı ihraççının farklı vadelerdeki borçlanma araçlarının getirilerini gösteren eğridir. Normal eğri (uzun vade yüksek getiri), düz eğri ve ters eğri (kısa vade yüksek getiri) olmak üzere üç temel şekli vardır. Ters verim eğrisi geleneksel olarak yaklaşan resesyonun öncü göstergesi olarak yorumlanmaktadır.
Sözlükte yer almasını istediğiniz terimler veya mevcut tanımlara ilişkin düzeltme önerileriniz için iletişim formumuzu kullanabilirsiniz.